“49% founder có tiền sử ít nhất một vấn đề sức khỏe tâm thần trong đời”
Góc nhìn không nằm trên báo cáo tài chính – Từ General Partner of Equitix.
Nhìn từ góc nhìn số liệu từ thị trường sôi động về startups, vốn khởi nghiệp nhất ở Mỹ để có cái nhìn tương đương ở Vietnam.
Theo dữ liệu của U.S. Bureau of Labor Statistics, khoảng 65,1% doanh nghiệp mới sẽ biến mất sau 10 năm.
CB Insights cũng cho thấy 70% startup thất bại vì mở rộng trước khi có Product-Market Fit, còn Founder Institute ghi nhận 65% startup tiềm năng sụp đổ vì con người và đồng sáng lập, chứ không phải vì sản phẩm.
Nguồn: Founder Institute, YC hơn 10,000 mẫu startups.
Góc nhìn cá nhân: Điều làm mình trăn trở nhất sau khi đánh giá hơn 200 thương vụ mỗi năm, đi từ vị trí Founder, cổ đông, thành viên HDQT, General Partner và gọi vốn của cá nhân và các team với góc nhìn 48+ DN đã tham gia và tái cấu trúc, mình cho rằng không phải là founder thiếu thông minh hay thiếu nỗ lực.
Mà mình thấy 1 sự thật khá thú vị đó là rất nhiều founder chấp nhận trả 10 năm cuộc đời để học bằng sai lầm của chính người khác, nhưng lại từ chối bỏ dưới 1% chi phí cơ hội đó để học và lắng nghe từ những người đã trả học phí trước.
Founder phần lớn mất tiền vì ra quyết định khi chưa đủ thông tin hơn là vì năng lực kinh doanh:
Các nghiên cứu về startup cho thấy 65% thất bại đến từ con người, đồng sáng lập; 73% founder chia lãi tức ngay trong tháng đầu tiên và thời gian đạt Product-Market Fit có thể kéo dài từ 9 tháng lên 22 tháng chỉ vì founder không gặp khách hàng đủ thường xuyên.
Đáng tiếc là những sai lầm này gần như không xuất hiện trên báo cáo tài chính hoặc phân tích thương vụ đầu tư trong hàng trăm hồ sơ chào bán cổ phần phải làm hằng năm ở các boutique agency về MnA hay fund manager.
Chúng chỉ xuất hiện sau vài năm, nằm ở trong ký ức, kinh nghiệm khi các founder nhận ra mình đã mất cổ phần, mất đồng đội, mất thời gian và đôi khi mất luôn doanh nghiệp của mình.
Định lượng: Tỷ lệ thất bại, burnout, thời gian tới PMF, thời gian gọi vốn, xung đột đồng sáng lập:
20.4 %: Doanh nghiệp mới thất bại trong Năm 1 (79,6% sống sót)
65,1%: Thất bại lũy kế sau 10 năm (34,7% còn hoạt động).
70%: Startup thất bại do ‘scale non trước khi có Product-Market Fit’.
75%: Startup được VC rót vốn không bao giờ hoàn vốn cho nhà đầu tư.
Nguồn: BLS (Điều tra dân số toàn bộ doanh nghiệp Mỹ (đáng tin cậy nhất) và CB Insights.
Founder burnout, cái giá không nằm trong cap table:
49% founder có tiền sử ít nhất một vấn đề sức khỏe tâm thần trong đời.
Nghiên cứu peer-reviewed với cỡ mẫu xác định (n≈242). Tỷ lệ trầm cảm/lo âu cao hơn đáng kể so với dân số chung.
54% founder trải qua burnout trong 12 tháng gần nhất; 85% stress cao; 75% lo âu
56% không nhận được hỗ trợ sức khỏe tâm thần nào từ đối tác liên quan.
4,2 năm: Thời gian trung bình tới khi có lợi nhuận (dữ liệu tài chính)
2,2 năm: Thời gian trung vị Seed tới Series A (Q2/2025), tăng từ 1,5 năm (kể từ 2019), dài hơn 84% trong 6 năm.
Tâm lý của founders tui nhận ra sau nhiều năm ở Vietnam cũng tương tự:
1. Loss Aversion: Mất mát đau gấp ~2 lần so với được lợi tương đương
Lắng nghe người khác NGAY HÔM NAY không hào hứng bằng cảm giác tự trải nghiệm khó khăn nhưng do mình tự quyết định.
2. Sunk Cost / Escalation of Commitment: Càng tự học lâu, càng khó thừa nhận cần học lại từ đầu
Sau 3-5 năm mày mò, thừa nhận ‘lẽ ra nên học’ đồng nghĩa thừa nhận những năm trước mình và team vận hành dưới chuẩn, kích hoạt cơ chế bảo vệ bản ngã, điều này khiến founders không điều chỉnh hướng đi sớm hơn.
3. ‘Tôi là ngoại lệ’: Cơ chế khiến các con số thống kế thất bại và Genral Partner (như tui) khó khăn hơn khi đi tìm những founders xuất chúng đó là:
81% entrepreneur tự đánh giá xác suất thành công trên 70%; 33% cho rằng chắc chắn 100%.
Trong khi base rate thất bại thực tế sau 3 năm ~75%. Nếu founder tin mình là ngoại lệ với quy luật, thì việc học từ ‘quy luật đã làm founder khác thất bại’ trở nên vô nghĩa trong đầu đa số founders.
4. Overconfidence (Tự tin thái quá) không chỉ là chấp nhận rủi ro, nó làm GIẢM việc tìm kiếm thông tin bất lợi:
Founder tự tin thái quá tìm kiếm và cân nhắc ít thông tin phản bác hơn trước khi ra quyết định, cơ chế giải thích vì sao founders bỏ qua các nguồn có thể học và lắng nghe để … thách thức niềm tin của họ.
Nghiên cứu và budget các dự án lớn nói chung (ở tất cả ngành ngay cả quy mô tập đoàn hay SMEs): Chỉ dưới 1% dự án đạt đúng cả thời gian, ngân sách và lợi ích như kế hoạch ban đầu.
Học có cấu trúc chính là cách đưa ‘góc nhìn bên ngoài’ (outside view) vào, thứ founder tự học … sẽ luôn luôn không đủ.
5. Founder mới, khởi nghiệp dưới 1 – 3 lần thường khó nhận biết chính khoảng trống thông tin và kỹ năng của mình:
Trong các lĩnh vực xa lạ như cấu trúc cap table, SAFE, liquidation preference, founder không biết mình không biết, nên nhu cầu lắng nghe không bao giờ được kích hoạt trong nhận thức của họ.
6. Hiện tượng khác: Học từ Zuckerberg bỏ học nhưng không thấy hàng triệu người bỏ học rồi không thành công:
Survivorship Bias: founder học từ những case cực đoan sống sót (Zuckerberg, Jobs), không thấy được nhóm bỏ học mà fail.
Cơ chế tâm lý khiến đa số founders nghĩ cách tiếp cận ‘cứ làm, bỏ qua học bài bản’ thì dễ tiếp cận và được xã hội dán nhãn ‘thực chiến’ có vẻ dễ tác động tâm lý hơn rất nhiều.
7. Tâm lý học hành vi – Founder Identity: Khi công ty = bản sắc cá nhân, thừa nhận thiếu góc nhìn không khéo sẽ trở thành tấn công vào chính con người mình và công ty, điều đó không hề dễ chịu chút nào.
Founder có ‘identity centrality’ cao có trải nghiệm cảm xúc cực đoan hơn với thành/bại của công ty.
Cơ chế này khiến họ quy thất bại cho thị trường/may rủi (yếu tố ngoại sinh) thay vì khoảng trống kỹ năng (yếu tố nội sinh), điều này bảo vệ bản ngã nhưng chặn đứng nhu cầu lắng nghe và học hỏi.
Đôi khi anh chị em hỏi công việc General Partner của Lucas là làm gì sau nhiều năm với rất nhiều góc nhìn và rất nhiều trải nghiệm như vậy?
Mình tâm sự là: Làm quản lý đầu tư thì bản chất là luôn trăn trở để tìm ra, thúc đẩy, phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp bằng nhiều cách và giúp founders tránh đi cái sai của mình khi từng làm founder, operator, builder ở rất nhiều doanh nghiệp đã, đang làm điều hành để chính founders khác rút ngắn con đường có thể thành công với startups của mình.
Các bạn founders tui thấy sao với các số liệu và hiện tượng trên?
Nếu founders cũng cởi mở để ít sai hơn và rút ngắn con đường của mình, chỉ cần đọc, share lại và có thể lấy nó làm kim chỉ nam để những lúc mình áp lực, mất định hướng hay có cảm giác lo âu, mình lại có nguồn để phản tư.
Cũng có thể biết liên hệ ai đó để có 01 cảm giác nhẹ nhõm trước áp lực kinh doanh mà mình phải đối đầu và xử lý hằng ngày.
Với tui founders xuất chúng: Tức founders biết lắng nghe hơn người khác, đã có thể giúp xác xuất thành công cải thiện hơn rất nhiều.
Vấn đề là … ai hiểu ra điều đó sớm hơn mà thôi.
Ẩn bớt