* Đọc để thấy khi vốn FDI có cửa vào Vietnam, cơ hội cũng tới cho nhiều bên. Hiểu tài chính hơn chút, founder lại có góc nhìn để có thể lạc quan.
Bộ Tài chính Việt Nam ngồi làm việc với Rothschild & Co bên Paris, một tập đoàn tư vấn tài chính hơn 200 năm tuổi. Rothschild ngỏ ý muốn giúp Việt Nam gom vốn cho vài dự án hạ tầng lớn, trong đó nổi nhất là tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam, tổng vốn dự kiến khoảng 67,34 tỷ đô. Ngoài ra còn có mấy dự án điện lớn theo quy hoạch điện quốc gia, và chuyện nâng hạng tín nhiệm, sắp xếp lại khối doanh nghiệp nhà nước.
Lưu ý một chút cho rõ, đây là đường sắt tốc độ cao, không phải đường cao tốc mọi người hay thấy thi công dọc quốc lộ 1 mấy năm nay. Hai dự án khác nhau hoàn toàn, khác cả quy mô lẫn tính chất.
Câu hỏi đầu tiên: tiền đâu ra?
Đọc tới đoạn Rothschild giúp gom vốn cho một dự án 67 tỷ đô, phản xạ đầu tiên của nhiều người là nghĩ chắc họ bỏ ra một đống tiền để đầu tư vào đây.
Nhưng không phải vậy.
Tổng tài sản của cả tập đoàn Rothschild cộng lại vào khoảng 20 tỷ euro, quy đổi ra cũng chỉ tầm 22, 23 tỷ đô. Tức là còn chưa bằng một phần ba số tiền dự án này cần. Họ không đủ sức bỏ vốn ra dù có muốn hay là không, và thực tế cũng không có ý định đó. Trong buổi làm việc, Rothschild không hề nói sẽ đầu tư một đồng nào vào đường sắt. Họ chỉ đề xuất hỗ trợ huy động vốn, tức là đứng ra giúp tìm và sắp xếp tiền từ những nơi khác.
Đây là chỗ dễ nhầm nhất khi đọc tin kiểu này, nên nói rõ luôn cho khỏi lăn tăn.
Vậy 67 tỷ đô đó đến từ đâu?
Một dự án cỡ này không đi vay một cục từ một ngân hàng nào cả, vì chẳng ngân hàng nào đủ sức và cũng chẳng ai muốn ôm hết rủi ro một mình. Tiền phải gom từ rất nhiều nguồn khác nhau cùng lúc, mỗi nguồn có khẩu vị rủi ro và kỳ hạn riêng.
Có thể hình dung vài nhóm chính. Trái phiếu chính phủ hoặc trái phiếu dự án bán cho nhà đầu tư quốc tế. Vốn vay từ các ngân hàng phát triển kiểu World Bank hay ADB, vốn ODA. Quỹ hưu trí và quỹ bảo hiểm nước ngoài, vốn của họ rất lớn và thích những khoản đầu tư ổn định, kỳ hạn dài 20, 30 năm, đúng kiểu hạ tầng đường sắt. Quỹ đầu tư quốc gia của các nước khác, gọi là sovereign wealth fund, cũng hay rót vào hạ tầng vì tính chất dài hạn, ít biến động. Và một phần vốn ngân sách, vốn đối ứng trong nước.
Mỗi nhóm này nói chuyện một kiểu khác nhau, đòi hỏi thông tin khác nhau, chấp nhận mức lãi khác nhau. Chỗ khó không phải là kiếm ra 67 tỷ đô ở đâu đó, mà là làm sao ráp nối hết những mảnh này lại thành một cấu trúc tài chính chạy được, mà không bên nào thấy rủi ro quá so với cái họ chấp nhận.
Đây chính xác là chỗ Rothschild bước vào.
Rothschild làm cụ thể mấy việc gì?
Trong buổi làm việc, Rothschild đưa ra 5 hướng hợp tác. Nói theo kiểu dễ hình dung như sau.
Một, giúp Việt Nam đẩy nhanh việc nâng hạng tín nhiệm quốc gia lên mức Đầu tư. Cái này giống như làm đẹp điểm tín dụng cá nhân hay doanh nghiệp trước khi đi vay hay gọi vốn NDT tổ chức mà Equitix hay làm vậy. Điểm tín dụng càng cao thì ngân hàng hay bên quản lý tài sản sẽ sẵn sàng cho vay với lãi thấp hơn, vì họ tin mình sẽ trả đúng hạn.
Ở cấp quốc gia thì các tổ chức như Moody’s, Fitch, S&P đóng vai trò chấm điểm đó. Việt Nam đang làm việc với cả ba để cải thiện điểm số này, và Rothschild có kinh nghiệm tư vấn quá trình đó vì họ đã làm với rất nhiều nước rồi.
Hai, mở rộng và đa dạng hóa nhóm nhà đầu tư quốc tế. Nói nôm na là đừng chỉ hỏi vay một vài chỗ quen, mà mở rộng ra thêm nhiều nhà đầu tư mới, để không bị phụ thuộc vào một nguồn, và cũng để tạo cạnh tranh giữa các bên cho vay, từ đó có điều kiện tốt hơn.
Ba, phát triển thị trường vốn trong nước, chủ yếu là thị trường trái phiếu. Ý là không chỉ trông chờ vào vốn nước ngoài, mà xây dựng để nhà đầu tư trong nước, kể cả quỹ hưu trí, bảo hiểm, ngân hàng trong nước, cũng có thể tham gia mua trái phiếu tài trợ cho các dự án này.
Bốn, khai thác giá trị tài sản Nhà nước để hỗ trợ huy động vốn cho các dự án hạ tầng lớn, trong đó có đường sắt tốc độ cao và mấy dự án điện theo quy hoạch. Đại khái là nhìn lại những tài sản, đất đai, doanh nghiệp nhà nước đang có, xem có thể dùng làm đòn bẩy hoặc nguồn thu để hỗ trợ tài trợ cho các dự án mới hay không, thay vì để tài sản nằm im.
Năm, hỗ trợ cải cách tài khóa và thuế, trong đó có việc triển khai thuế tối thiểu toàn cầu theo chuẩn OECD. Phần này ít liên quan trực tiếp đến chuyện gom vốn cho đường sắt, nhưng vẫn nằm trong bức tranh chung về việc làm cho môi trường tài chính quốc gia minh bạch và đáng tin hơn trong mắt nhà đầu tư quốc tế.
Còn chuyện chia lớp rủi ro thì sao?
Nói chung, với các dự án hạ tầng quy mô lớn trên thế giới, cách người ta hay làm là chia khoản vay hoặc trái phiếu thành nhiều lớp khác nhau.
Lớp an toàn nhất được trả nợ trước, đổi lại lãi suất thấp, phù hợp với quỹ hưu trí hay ngân hàng vốn chỉ thích rủi ro thấp. Lớp rủi ro hơn được trả sau, nhưng đổi lại lãi suất cao hơn, phù hợp với các quỹ chịu chơi hơn như private credit hay merchant banking. Nhờ cách chia này mà một dự án có thể hút được tiền từ rất nhiều kiểu nhà đầu tư khác nhau cùng lúc, thay vì chỉ ngồi chờ một chỗ duy nhất gật đầu cho đủ 67 tỷ đô.
Việc thiết kế xem nên chia bao nhiêu lớp, lãi suất mỗi lớp bao nhiêu, ai đứng trước ai đứng sau, chính là phần kỹ thuật mà một bên tư vấn tài chính như Rothschild giỏi nhất. Đây gọi là structuring, tức thiết kế cấu trúc giao dịch.
Vậy tóm lại, Rothschild kiếm tiền kiểu gì?
Không phải từ lãi vay, vì họ không cho vay. Không phải từ chênh lệch giá vốn, vì họ không bỏ vốn.
Họ kiếm tiền từ phí tư vấn, thường tính theo giờ hoặc theo hợp đồng cố định cho phần tư vấn chiến lược, cộng thêm phí thành công tính theo phần trăm trên tổng số vốn huy động được nếu deal chạy thành công. Nghĩa là nếu deal không xong, họ cũng không có phí thành công, nên động lực của họ là làm sao cấu trúc deal thật hợp lý để các bên đều gật đầu, thay vì chỉ đơn giản vay càng nhiều càng tốt.
Họ cũng có một mảng khác gọi là merchant banking, tức có bỏ vốn thật qua các quỹ đầu tư riêng của tập đoàn, nhưng đó là tiền của nhà đầu tư trong quỹ, không phải toàn bộ bảng cân đối của tập đoàn, và mảng này tách biệt với mảng tư vấn thuần túy như đang nói ở đây.
Nói lại cho gọn
Việt Nam cần 67,34 tỷ đô cho đường sắt tốc độ cao. Số tiền này không đến từ một chỗ, mà phải gom từ rất nhiều nguồn có khẩu vị rủi ro khác nhau. Rothschild không bỏ một đồng nào vào đây. Việc của họ là đứng giữa, giúp nâng điểm tín nhiệm quốc gia để vay rẻ hơn, mở rộng danh sách nhà đầu tư, phát triển thị trường vốn trong nước, và thiết kế cấu trúc để nhiều loại vốn khác nhau có thể cùng chảy vào một dự án. Đổi lại, họ thu phí tư vấn và phí thành công, không ôm rủi ro vốn.
Cái họ bán không phải là tiền. Cái họ bán là khả năng sắp xếp tiền của người khác sao cho gọn gàng, đúng chỗ, đúng giá.
Nhìn lại thì thấy quen
Đọc hết case này tự nhiên nhận ra một chuyện: Equitix cũng đang đứng trên đúng ba chân đó, chỉ khác quy mô và tuổi đời.
Một là Advisory Partner, đồng hành theo từng giai đoạn, giúp founder dọn lại tài chính, dựng governance, chuẩn bị hồ sơ để nói chuyện được với nhà đầu tư. Đây là phần Global Advisory của Rothschild, chỉ khác đối tượng là SME Việt Nam thay vì một chính phủ.
Hai là Đầu tư, những trường hợp rót vốn trực tiếp vào doanh nghiệp, đứng cùng rủi ro thật bằng tiền thật chứ không chỉ đưa lời khuyên. Đây là phần tương đương mảng Merchant Banking của Rothschild.
Ba là M&A, đứng ra sắp xếp các đối tác, nhà đầu tư chiến lược, nhà đầu tư tài chính khác nhau đi cùng doanh nghiệp qua từng giai đoạn, từ lúc còn nhỏ tới lúc đủ lớn để gọi vốn tổ chức hoặc bán một phần cho đúng người.
Ba mảng này không phải ngẫu nhiên trùng với Rothschild. Đó là cùng một logic vận hành của bất kỳ định chế tài chính nghiêm túc nào, dù đứng ở tầm quốc gia hay tầm doanh nghiệp vừa và nhỏ. Cái khác chỉ là quy mô giao dịch và số năm tích lũy uy tín, hai thứ chỉ mua được bằng thời gian, không mua được bằng cố gắng trong một sớm một chiều.
Nhìn một tập đoàn hơn 200 tuổi làm đúng ba việc mình đang làm mỗi ngày, thấy chắc chân hơn hẳn. Equitix vẫn là một mảnh ghép nhỏ trong bức tranh đó, nhưng là mảnh ghép đang đi đúng hướng.
Thông tin lớp học dành cho founder từ công ty khởi nghiệp dịch chuyển thành công ty chuyên nghiệp:
1. Lớp tài chính, điều hành HDQT và DHDCD, tại đây.
2. Lớp định giá, cấu trúc vốn, term-sheet và thiết lập chiến lược đầu tư cho founder, tại đây.
3. Lớp vận hành – Ngôi nhà vận hành DN để đạt mục tiêu tăng trưởng của công ty trong giai đoạn chuyên nghiệp hoá, tại đây.