Phần 1 / 8
“Người ta không khởi nghiệp vì đọc một bản kế hoạch tài chính hấp dẫn. Người ta khởi nghiệp vì một nỗi đau, một giấc mơ, hoặc một điều họ muốn chứng minh rằng – Thế giới đang vận hành sai!”
Romantic DNA là lợi thế cạnh tranh thật sự – không phải điểm yếu cần sửa.
Không ai bỏ một công việc ổn định, rút hết tiền tiết kiệm, và làm việc 80 giờ một tuần vì một bảng Excel có IRR hấp dẫn. Người ta làm điều đó vì một trong năm động lực gốc: muốn thay đổi thế giới, yêu sản phẩm hoặc công nghệ, muốn chứng minh bản thân, muốn tạo di sản, hoặc bị một nỗi đau ám ảnh đến mức không thể bỏ qua.
Phần lớn tài liệu về khởi nghiệp coi đây là một điểm yếu cần được “chữa” bằng kỷ luật tài chính. Bài viết của tui lập luận điều ngược lại: sự lãng mạn ở giai đoạn khởi đầu không phải là thứ founder cần vượt qua, nó là lý do duy nhất khiến một doanh nghiệp đáng để tồn tại, và là lợi thế cạnh tranh mà không nhà đầu tư nào có thể mua được bằng vốn.
Vì sao đó là bản sắc, không chỉ là phép tính Excel IRR (Tỉ suất hoàn vốn)
Động lực dựa trên bản sắc (Identity-Based Motivation) cho thấy founders theo đuổi bền bỉ nhất những mục tiêu gắn với câu hỏi “tôi là ai”, không phải “tôi sẽ kiếm được gì”. Founder hiếm khi mô tả công ty của mình như một tài sản tài chính, họ mô tả nó như một phần mở rộng của chính bản thân họ.
Đây chính là lý do một pitch deck thuần lý trí, dù số liệu đẹp đến đâu, hiếm khi một mình tạo ra một founder sẵn sàng theo đuổi điều đó trong 10 năm. Điều giữ founder ở lại qua những giai đoạn khó khăn nhất không phải là mô hình tài chính, mà là cảm giác rằng bỏ cuộc đồng nghĩa với việc phản bội một phần bản sắc của chính mình.
Ba nhu cầu tâm lý mà founders thoả mãn khi khởi nghiệp
Ba nhu cầu tâm lý nền tảng của con người: autonomy (toàn quyền tự chủ), competence (năng lực được thử thách), và relatedness (kết nối với một sứ mệnh hoặc cộng đồng). Khởi nghiệp là một trong số rất ít công việc thỏa mãn cả ba nhu cầu này cùng lúc: Toàn quyền quyết định, năng lực bị đẩy đến giới hạn mỗi ngày, và kết nối sâu sắc với người dùng hoặc một vấn đề có ý nghĩa.
Đây là lý do động lực khởi nghiệp thường bền hơn động lực đi làm thuê, ngay cả khi thu nhập kỳ vọng thấp hơn nhiều. Founder không phi lý trí khi chấp nhận đánh đổi đó, họ đang tối ưu cho một hàm mục tiêu khác, và hàm mục tiêu đó có cơ sở khoa học hành vi vững chắc, không phải cảm tính.
Cơ chế não bộ đứng sau sự lãng mạn
Não bộ không thưởng cho founder mạnh nhất tại thời điểm đạt được mục tiêu, nó thưởng mạnh nhất trong lúc theo đuổi (pursuit), đặc biệt khi phần thưởng bất định về thời điểm và độ lớn (variable reward). Đây chính là cơ chế hướng-mục-tiêu và chúng tạo ra dopamine, và cũng là lý do làm sản phẩm mới hay theo đuổi một tầm nhìn tạo cảm giác “cao” hơn nhiều so với vận hành ổn định.
Tầm nhìn dài hạn và khả năng tạo ý nghĩa (meaning-making) được xử lý chủ yếu ở vỏ não trước trán (prefrontal cortex), vùng não phát triển sau cùng và tiêu tốn năng lượng nhận thức cao nhất.
Đây là vùng não cho phép founder nhìn thấy một tương lai chưa tồn tại và tin vào nó đủ lâu để xây nó thành hiện thực. Không có vùng não này hoạt động mạnh, không ai đủ sức tưởng tượng ra một công ty chưa từng có tiền lệ.
“Người ta không khởi nghiệp vì đọc một bản kế hoạch tài chính hấp dẫn. Người ta khởi nghiệp vì một nỗi đau, một giấc mơ, hoặc một điều họ không thể chấp nhận rằng thế giới đang vận hành sai.”
Vision là lợi thế cạnh tranh – không phải sự xa xỉ cảm tính
Nếu founder chỉ nhìn doanh nghiệp qua lăng kính Excel, những công ty từng định hình lại cả một ngành sẽ không tồn tại. Không mô hình tài chính nào tại thời điểm khởi đầu có thể chứng minh Airbnb (cho người lạ ở trong nhà mình), Tesla (đặt cược vào xe điện khi giá pin đắt gấp mười lần hiện nay), hay SpaceX (tên lửa tái sử dụng, khi cả ngành coi đó là bất khả thi) là một quyết định hợp lý về vốn.
Tầm nhìn tạo ra lợi thế cạnh tranh theo bốn cách cụ thể như sau nè:
- Định hướng quyết định trong điều kiện bất định, nơi không có dữ liệu lịch sử nào để phân tích, chỉ có niềm tin đủ mạnh để hành động trước.
- Công cụ tuyển dụng: Nhân sự giỏi nhất luôn có nhiều lựa chọn; họ chọn sứ mệnh trước khi chọn mức lương.
- Hàng rào cảm xúc chống lại sự từ bỏ sớm, đối thủ có nguồn lực tốt hơn nhưng không có lý do đủ mạnh để kiên trì qua giai đoạn khó khăn nhất.
- Bộ lọc ra quyết định nhất quán khi doanh nghiệp mở rộng, giữ hàng nghìn nhân sự đi cùng một hướng mà không cần kiểm soát vi mô từng quyết định.Điểm chốt của bài học này
| KEY TAKEAWAY: Romantic DNA không phải là điều bạn cần loại bỏ để trở thành một founder “nghiêm túc” hơn. Nó là tài sản vô hình duy nhất mà đối thủ có nhiều vốn hơn bạn không thể sao chép bằng tiền, vì nó không đến từ ngân sách, nó đến từ bản sắc. Vấn đề không phải là bạn có lãng mạn hay không. Vấn đề là bạn có đang bảo vệ nó bằng kỷ luật đủ tốt để nó sống sót đến ngày chiến thắng hay không, đó là chủ đề của những phần tiếp theo. |
Câu hỏi tự vấn
Dành 5 phút trả lời thành thật trước khi sang phần 2:
- Bạn có thể mô tả rõ ràng, trong một câu, thế giới sẽ khác đi thế nào trong 10 năm nếu công ty bạn thành công không?
- Lần gần nhất bạn cảm thấy tràn đầy năng lượng, không kiệt sức khi nói về công ty của mình là khi nào?
- Nếu ngày mai có người trả giá rất cao để mua lại công ty nhưng sẽ xóa bỏ hoàn toàn sứ mệnh ban đầu, bạn sẽ phản ứng thế nào và phản ứng đó nói gì về sức mạnh Romantic DNA của bạn?
“Những công ty vĩ đại không được xây dựng chỉ bằng những người mơ mộng, cũng không chỉ bằng những người giỏi Excel. Chúng được xây dựng bởi những founder biết chuyển đổi linh hoạt giữa trái tim của người kiến tạo và cái đầu của nhà phân bổ vốn” – Lucas.
Lucas – Founder of Equitix Investing.